Mùa đỏ lửa trên miền cao nguyên trắng Bắc Hà
Lượt xem: 150

         Sau kỳ nghỉ tết kéo dài, ngay phiên chợ đầu tiên sau tết ngày chủ nhật 18/2/2024 tại chợ phiên Bắc Hà, cũng như nhiều tiểu thương bày bán các mặt hàng nông cụ như máy cày, bừa mi ni, máy cắt cỏ, các loại giống cây trồng… những người thợ thủ công nghề đúc rèn nông cụ, lưỡi cày cũng hối hả đi chợ bán hàng.... báo hiệu mùa đỏ lửa trên miền cao nguyên trắng Bắc Hà

anh tin bai

Khu chợ bán nông cụ thủ công truyền thống lưỡi cày, nông cụ tại chợ văn hóa Bắc Hà phiên đầu tiên sau tết khá tấp nập.

         Phiên chợ đầu tiên sau tết nguyên đán Giáp Thìn 2024 này tưng bừng, sôi động, náo nhiệt bởi sau kỳ nghỉ tết, nhiều người dân tranh thủ đi chợ mua sắm nông cụ, vật tư để ra quân sản xuất đầu năm mới. Mặt khác cũng có nhiều khách du lịch đi chợ. Trong không gian rộng lớn, náo nhiệt của chợ vẫn dành một khu nhỏ để người dân bán nông cụ thủ công đó là đoạn đường bê tông dốc nhỏ lên khu chợ ẩm thực thắng cố với sự xuất hiện của gần 10 quầy bán nhỏ của người dân, trong đó có 4 người bày bán nông cụ dao, quốc và lưỡi cày, còn lại là bán vai, thân cày, cán cuốc, xẻng…

         Tranh thủ phiên chợ đầu sau tết, chị Thèn Thị Nguyễn, thôn Ngải Thầu, xã Na Hối là vợ của tay thợ đúc rèn nổi tiếng – Sùng Seo Sèng chở lưỡi cày và dao, cuốc, xẻng ra chợ văn hóa bán. Chị Nguyễn chia sẻ chị lập gia đình với anh Sèng đã hơn 20 năm và nghề đúc rèn, trồng cấy là nghề sinh nhai của vợ chồng và nghề này được truyền từ ông bà nội ở chung với anh chị. Mùa đúc rèn mới bắt đầu từ cuối tháng 12 đã bán lưỡi cày và nông cụ sau đó nghỉ tết. Phiên chợ đầu tiên này ngồi cả sáng đến đầu giờ chiều sắp tan chợ cũng bán được 35 con dao phát và 3 lưỡi cày có thêm vài đồng mua sắm chuẩn bị vụ sản xuất mới. Nghề này vất vả song vẫn ổn vì người dân vẫn còn nhu cầu khi một số nương, ruộng, vườn đồi ở nơi có địa hình khó không sử dụng được máy cày.

         Anh Tráng Seo Lềnh, nông dân xã Tả Văn Chư cũng tranh thủ đi chợ mua vài gói muối, mì chính, nước mắm và đổi lưỡi cày để chuẩn bị cho vụ ngô chính vụ. Anh Lềnh bảo lưỡi cày mới mua năm ngoai nên vẫn còn khá tốt nên chỉ đổi, các thêm 180 ngàn đồng và mua them 02 lưỡi dao phát cỏ nương ngô. Ở vùng cao ít bãi bằng, toàn nương đồi cao, dốc, lẫn đá nên không dung được máy cày mi ni, vẫn dung trâu cày, bừa nên phải mua nông cụ. Năm nào cũng vậy!

         Năm mới đã bước sang tuổi 74 song ông Sùng Seo Nhà, ở thôn Bản Phố 2C, xã Bản Phố- là người thợ cả già nhất nổi tiếng Bắc Hà vẫn còn khỏe mạnh, nhanh nhẹn. Dưới cái nắng mới, ông Nhà vẫn ngồi hết phiên chợ để bán lưỡi cày để cho bà vợ tranh thủ đi mua sắm mắm muối và chơi chợ. Ông Nhà, cho biết do thiếu nhiên liệu than đá, gang nên tháng 12 năm ngoái và tháng 1, gia đình vẫn nghỉ, sau tết làm mẻ đầu tiên và mang ra chợ bán và do quen khách nên việc tiêu thụ vẫn ổn. Rèn nông cụ bán quanh năm, vào các phiên chợ, còn lưỡi cày chỉ đúc bán từ tháng 12 năm trước đến tháng 5 dương lịch năm sau. Còn chợ này, từ sáng đến giờ bán được 4 lưỡi cày và 1 số dao phát. Năm nay giá nhiên liệu than đá và gang tăng nên giá lưỡi cày tăng 10 ngàn đồng. Đổi lưỡi cày cũ lấy mới, các 180 ngàn đồng/cái, còn mua mới 300 ngàn đồng/cái, mỗi cái lưỡi cày lấy công làm lãi được 50- 60 ngàn đồng/cái. Nghề vất vả song có thêm chút thu nhập mua mắm, muối, mì tôm cho gia đình cũng yên tâm giữ nghề.

anh tin bai

Ông Nhà tuy tuổi cao vẫn gắn bó, miệt mài đúc, rèn và kiên trì ra chợ bán hàng

         Đã từng có một thời, hầu hết những nông cụ sản xuất và các dụng cụ phục vụ đời sống của người dân cao nguyên trắng Bắc Hà được làm từ bàn tay của những người thợ rèn người Mông bản địa. Ngày nay, cùng với sự phát triển của xã hội, những nông cụ truyền thống ấy dần dần được thay thế bằng những thứ ra đời từ máy móc, đẹp và rẻ, nhưng trong ký ức của nhiều người vẫn không quên những dụng cụ được làm từ bàn tay khéo léo của người Mông.

         Theo ông Nhà kể lại, nghề rèn đúc nơi đây có hàng trăm năm tuổi, tập trung vào 3 họ lớn của người Mông là họ Sùng, họ Thào và họ Vàng. Xưa kia, mỗi dòng họ chuyên tác và nổi danh nhờ một số sản phẩm tiêu biểu, như họ Sùng chuyên đúc lưỡi cày, răng bừa, cuốc; họ Thào thì nổi tiếng nhờ rèn dao, kéo… Vào thời hoàng kim, nhà làm nghề ngày đêm đỏ lửa bếp rèn, người làm rèn không hết việc. Tuy nhiên, truyền thống của đồng bào Mông chỉ truyền nghề cho con cháu trong dòng họ, trong khi giờ đây các mặt hàng kim khí được sản xuất hàng loạt từ dây chuyền công nghiệp với mẫu mã đẹp, giá rẻ khiến dòng sản phẩm rèn thủ công mất dần vị thế. Những lò rèn đúc ở Bắc Hà thưa dần, nhiều dòng họ, gia đình không thường xuyên nổi lửa, thậm chí bỏ nghề.

         Ông Nhà là bậc trưởng lão của nghề rèn ở Bản Phố và là truyền nhân đời thứ 5 nối nghiệp cha, ông. Trong câu chuyện, ông Nhà cho biết, những năm tháng tuổi thơ của ông gắn liền với tiếng đe, tiếng búa chát chúa, khi ông tròn 12 tuổi thì được bố truyền nghề. Cuộc sống đưa đẩy, khi trưởng thành, Sùng Seo Nhà lại lựa chọn công tác trong ngành công an, chỉ đến khi nghỉ, ông mới có cơ hội dành thời gian cho nghề truyền thống của ông cha. Suốt bao năm đau đáu, ngọn lửa nghề rèn vốn âm ỉ, bập bùng nay có dịp bùng cháy.

         Theo ông Nhà, nghề rèn đúc của đồng bào Mông ở Bản Phố nổi danh nhất là sản phẩm lưỡi cày. Công đoạn làm lưỡi cày rất công phu, các khâu đều làm thủ công. Để làm lưỡi cày cần có đất sét trắng tạo khuôn, loại đất này chỉ có ở xã Bản Liền, cách Bản Phố hơn 20 km. Khâu làm đất cầu kỳ nhất là sàng, rây mịn bằng tấm lưới sắt mắt nhỏ để loại bỏ hết các hạt sạn, sau đó trộn với bột than rồi đắp vào khuôn gỗ, lớp đất được phết dày khoảng 1 cm với độ ẩm vừa phải. Công đoạn này được làm rất tỉ mỉ, có khi kéo dài cả tuần. Mỗi bộ khuôn đúc hoàn chỉnh nặng khoảng 60 đến 70 kg, sau khi đổ 5 - 6 kg phôi gang nóng chảy vào khuôn, ông Nhà sẽ thu được một lưỡi cày có độ cong đặc trưng của đồng bào Mông vốn sử dụng nhiều trong cày nương, đồi.

anh tin bai

Ông Nhà chia sẻ bí quyết làm lưỡi cày tốt.

         Hiện nay dù thị trường đã ít dùng sản phẩm lưỡi cày của đồng bào Mông và dù không đốt lò thường xuyên nhưng sản phẩm của gia đình làm ra vẫn bán hết, thậm chí khách đặt hàng còn phải chờ đợi khá lâu. Nếu dùng máy móc hiện đại vào làm rèn, năng suất cao hơn nhưng chất lượng sản phẩm không thể như làm thủ công, sản phẩm nếu bảo quản tốt, độ bền có khi lên tới chục năm.

         Ngoài lưỡi cày, ông Nhà còn rèn dao. Sản phẩm tốt, nhiều người đặt mua nên có thời điểm ông phải làm việc từ hừng đông đến chiều tối. Kinh nghiệm của ông Nhà để làm ra một con dao tốt, thợ cả và thợ phụ phải có sự phối hợp nhịp nhàng, lực búa giáng xuống đe thép phải đều, số nhịp phù hợp. Đồng bào Mông ở Bắc Hà dùng than củi, không dùng than đá khi rèn đúc, loại đặc biệt, có thể cho nhiệt lượng lên đến trên 1.000 độ C.

anh tin bai

Cả 3 con trai ông Nhà đều biết và theo nghề cha giữ gìn nghề đúc, rèn cho muôn đời sau.

         Hiện nay cuộc sống đổi thay, mở ra nhiều con đường mưu sinh và vì thế, những người theo nghề rèn đúc ở Bắc Hà cũng ít dần. Song với những nghệ nhân tâm huyết như ông Nhà thì khát vọng, quyết tâm giữ lửa nghề vẫn cứ thôi thúc từng ngày. Lò rèn vẫn vang đều tiếng búa, tiếng đe của ông Nhà giờ đã chuyển về phía sau nhà, vận động mãi cuối cùng con trai út của ông cũng nối nghiệp cha và cả 3 con trai ông Nhà đều theo nghề cha. Người trẻ nối nghiệp dù yêu nghề truyền thống nhưng vẫn phải tìm thêm công việc chính khác để nuôi sống bản thân, gia đình, lửa nghề rèn chỉ đỏ mỗi tuần một lần để giữ nghề, có thêm thu nhập, cải thiện đời sống và trên hết nghề đúc rèn lưỡi cày, nông cụ thủ công của gia đình ông Nhà và một số hộ gia đình người Mông khác ở xã Bản Phố, Na Hối- Bắc Hà đã và đang góp  góp phần giữ gìn bản sắc truyền thống, góp phần thu hút khách du lịch đến với miền cao nguyên trắng Bắc Hà đi chợ văn hóa và đến các thôn bản thăm thú, khám phá, tiểm hiểu văn hóa dân tộc Mông đậm đà bản sắc./.

Tráng Xuân Cường
Tin khác
1 2 3 4 5  ... 
Tin tức
Đăng nhập
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1